दंडकारण्याची स्वामिनी-शूर्पणखा

1 min read

दंडकारण्याची स्वामिनी-शूर्पणखा       लेखिका मंजुश्री गोखले

प्रेमाची अभिलाषा मनात बाळगून आलेल्या शूर्पणखेचे नाक-कान लक्ष्मणाने कापले, एवढंच आपल्याला तिच्याबद्दल ठाऊक असतं. पण शूपर्णखेचं अस्तित्व फक्त तेवढ्यापुरतंच सीमित होतं? नेमकी काय होती तिची कथा आणि व्यथा? ते वाचू या, आजपासून एकूण पाच भागांत…

लेखाच्या शीर्षकावरून लक्षात आलंच असेल, की आजपासून रामायणातील आणखी एक स्त्री व्यक्तिरेखा ‘शूर्पणखा‘ हिच्याबद्दल ही लेखमाला असणार आहे. या जगात प्रत्येक गोष्टीसाठी एक मापदंड असतो, जसे की श्रीकृष्णाचे चातुर्य, श्रीरामचा आदर्श, राजहंसाचं चालणं, नवनीताची शुभ्रता, अमृताची गोडी… याच यादीत जसा लक्ष्मणासारखा बंधू हा मापदंड येतो, तसाच रावणासारखा बंधू हाही मापदंड येतो. आद्य खलपुरूष ही जरी रावणाची बिरूदावली असली, तरी रावणासारखा भाऊ असावा हा भावही प्रत्येक बहिणीच्या मनात असतो आणि असायलाच पाहिजे; जसा तो त्याची बहीण शूर्पणखेच्या मनात होता…
तुम्ही म्हणाल, हे काय भलतंच काहीतरी लिहतेय. पण हा मुद्दा समजावून घ्यायचा, तर आपल्याला रावणाचा आणि पर्यायाने शूर्पणखेचा इतिहास किंवा पूर्वेतिहास म्हणू फार तर, तो माहीत करून घ्यायला हवा. तरच रावण हा बहिणींसाठी आदर्श बंधू का ठरतो, या प्रश्नाचं उत्तर आपल्याला मिळेल. अन्यथा शूर्पणखा ही रावणाची बहीण होती, या पलीकडे ना बंधू म्हणून आपल्याला रावणाची ओळख आहे; ना बहीण म्हणून शूर्पणखेची!
आपल्याला रावण माहीत आहे, तो रामायणातला खलपुरूष, लंकाधीश, दशानन, राक्षसराजा म्हणून; तर शूर्पणखेला आपण ओळखतो, ते लक्ष्मणानं नाक-कान कापलेली रावणाची बहीण म्हणून! पण रावणाची ओळख जशी याहूनही वेगळी आणि प्रभावी आहे, तशीच शूर्पणखेची ओळखही यासोबत आणखी वेगळी आहे, जास्त आहे. आपण तीच ओळख आता करून घेणार आहोत. अर्थात त्यासाठी आपल्याला या दोघांचाही पूर्व इतिहास जाणून घ्यावा लागेल.
ब्रह्मदेवाचा मुलगा पुलस्ती, हा अत्यंत विद्वान होता. पुलस्तीचा मुलगा विश्रवा हाही ब्रह्मज्ञानी होता. या विश्रवाचा मुलगा कुबेर. विश्रवाकडे लंकेचं राज्य होतं. दंडकारण्यावर माली-सुमाली या राक्षसांची सत्ता होती. तिथे पूर्पणे राक्षस-कायदा होता. या सुमाली राक्षसाची कैकसी ही मुलगी. दैत्यांचे गुरू शुक्राचार्य यांच्या असं लक्षात आलं, की जेव्हा देवांचं आणि दानवांचं युद्ध होतं, तेव्हा बुद्धी-कौशल्याच्या जोरावर नेहमीच देव युद्ध जिंकतात. म्हणून मग शुक्राचार्यांनी दैत्यांना सल्ला दिला, की नियोग पद्धतीनं एखाद्या विद्वान ब्राह्मणाकडून राक्षसकन्येनं पुत्रप्राप्ती करून घ्यावी. ज्यामुळे दैत्याचे बल आणि ब्राह्मणांची बुध्दिमत्ता त्या संततीत उतरेल आणि त्याच्या नेतृत्वाखाली दैत्यांना देवांचा पराभव करणं शक्य होईल. हा विचार पटून कैकसीनं विश्रवाकडे जाऊन पुत्रप्राप्तीची याचना केली आणि नियोग पद्धतीनं कैकसीनं पुत्रप्राप्ती करून घेतली. तिला विश्रवापासून एकूण चार अपत्यं झाली; ती म्हणजे- रावण, कुंभकर्ण, बिभीषण आणि शूर्पणखा. या चौघांना घेऊन कैकसी दंडकारण्यात राहिली, जे त्यांचंच राज्य होतं. तिथं कैकसीला दुसऱ्या राक्षसपतीकडून आणखी दोन पुत्र झाले. खर आणि दूषण. रावण, कुंभकर्ण, बिभीषण आणि शूर्पणखा ही चौघं जणं राक्षसमातेची संतती असली, तरी अत्यंत विद्वान, बुध्दिमान आणि थोडासा देवगुणांचा अंश असल्यामुळं समंजस होती किंवा राक्षसांइतकी क्रूर नव्हती असं म्हटलं तरी चालेल. जेव्हा राज्याभिषेकाची वेळ आली, तेव्हा पितृसंपत्तीमधून रावणानं लंकेचं अर्ध राज्य विश्रवाकडं मागितलं. रावणाचं शौर्य, पराक्रम आणि बलाढ्यता बघून पुढे-मागे कुबेर आणि रावण यांच्यात राज्याबद्दल युद्ध होईल, हे ओळखून विश्रवानं अलंकापुरी नावाची नगरी निर्माण केली आणि ती राज्य म्हणून कुबेराला दिली. तर लंकेचं संपूर्ण राज्य तिथं असलेल्या पुष्पक विमानासह रावणाला दिलं. पुढे मयासुर नावाच्या शिल्पकाराच्या मुलीशी, म्हणजे मंदोदरीशी रावणाचा विवाह झाला आणि मंदोदरी, कुंभकर्ण व बिभीषण यांना सोबत घेऊन रावण लंकेला गेला. तर रावणाची सख्खी बहीण शूर्पणखा आपली आई कैकसी आणि दोन सावत्र भाऊ खर आणि दूषण यांच्यासोबत दंडकारण्यातच राहिली.

दंडकारण्य हे राक्षसांचं, त्यांच्या मालकीचं राज्य होतं. शूर्पणखा आपल्या आई आणि भावांसह दंडकारण्यात सुखेनैव संचार करत होती. तिचं दंडकारण्यात राहणं हेच श्रीरामाशी तिचा संबंध येण्याला, पर्यायानं रामायणाच्या कथेत शूर्पणखेचा प्रवेश व्हायला आणि तर्कशुद्धतेनं बोलायचं झाल्यास रामायण घडायला कारणीभूत ठरलं. दंडकारण्य हे संपूर्णपणे राक्षसाच्या मालकीचं होतं. नव्हे ते त्यांचंच राज्य होतं. त्यांचंच साम्राज्य होतं. राम-लक्ष्मण-सीता जेव्हा दंडकारण्यात आले, तेव्हा तिथलं निसर्ग सौंदर्य बघून मोहित झाले. वाल्मीकींनी अत्यंत रसिकतेनं दंडकारण्यातील त्या निसर्ग सौंदर्याचं वर्णन केलं आहे (अरण्यकाण्ड १५वा सर्ग, श्लोक क्र. १०, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८). त्या दंडकारण्यात काही ठिकाणी ऋषी-मुनींचा वास होता. तिथं त्यांचे आश्रम होते. तर काही ठिकाणी राक्षसांचा मुक्त संचार होता. पण तरीही वाल्मीकी रामायणातील दंडकारण्याचं वर्णन वाचलं, तर ते दंडकारण्य राक्षसांचं राज्य असूनही निसर्ग सौंदर्यानं परीपूर्ण होतं, म्हणजे ते तसं राखलं गेलं होतं, असंच सूचित होतं; अर्थात तिथं राहणाऱ्या ऋषिगणांकडून आणि राक्षसांकडून सुद्धा! म्हणजेच दंडकारण्य हे आपलं राज्य आहे आणि ते सुरक्षित राहण्यासाठी तरी ते नैसर्गिक संरक्षणानं परीपूर्ण असावं ही विचारधारा त्या राक्षसांचीही होती आणि अशा निसर्ग सौंदर्यानं भरलेल्या त्या दंडकारण्यात शूर्पणखा सर्वत्र, सदैव संचार करत असे. कारण त्या दंडकारण्याची ती स्वामिनी होती. तिचे सावत्र भाऊ खर आणि दूषण हे त्या दंडकारण्याचे स्वामी होते.

आणि अशा दंडकारण्यात आपल्या वनवासातली काही वर्षं व्यतीत करण्यासाठी, श्रीराम आपला प्रिय बंधू लक्ष्मण आणि आपली प्रिय पत्नी सीता यांच्यासह आले. त्यांना ही जागा पसंत पडून त्यांनी इथंच मुक्काम करायचं ठरवलं. त्यांनी तिथं एक सुंदर पर्णकुटी बांधली आणि हे सगळं कुणाचीही परवानगी न घेता, अनुमती न घेता त्यांनी केलं. अगदी तिथं ज्यांचं राज्य होतं, त्या राक्षसराजांची सुद्धा त्यांनी परवानगी घेतली नाही, मग शूर्पणखेची परवानगी तर दूरच राहिली…!
महाराष्ट्र टाइम्स वरून साभार

====  +  ====

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *